1. İKTİDARLARIN KARGAŞASINDAN FRANSA'DA LAİK ÇÖZÜME
   • Papalarla Krallar Karşı Karşıya
   • Fransız Devrimi Ne Getirdi?
   • Laik Eğitime Doğru
   • 1905 Tarihli Yasa
   • Bir Özetleme
2. BATI'DA LAİKLİKTE ALABULACALIK
   • İngiltere Bir Hoşgörü Örneği mi?
   • Katolik Geleneği Sürdüren Ülkeler
   • Çok Dinli ve Mezhepli Ülkeler
   • Bir Dış Düşman Karşısında Ulusal Kimlik ve Din
   • Birleşik Amerika'da Olan Nedir?
3. TÜRKİYE'DE KEMALİST ÇÖZÜM
   • Türkiye'de Bir Devrim: Laik Cumhuriyet
   • Batı'dan Esen Sert Rüzgârlar
   • Cumhuriyet'in Eğitim Devrimi
   • Eğitim ve Aydınlanma İç İçe
   • Müslüman Dünyada Tek Başına
4. AVRUPA BİRLİĞİ'NİN VARDIĞI ÇÖZÜM
   • "Laiklik Kazandı, Ama Anlamı Değişti"
   • Avrupa Birliği Laikliği Seçti
   • Farklılıkların Ötesinde
5. FRANSA'DA LAİK TEMELLER SÜRÜYOR
   • Fransa'da Okul Hep Laik ve Cumhuriyetçidir
   • Okullarda Din Dersine Yer Var mı?
   • Devlet Dinle İlişkili Okullara Yardım Edebilir mi?
   • Fransa'da İslam ve Laiklik
6. TÜRKİYE'DE LAİKLİKTEN SAPMALAR VE ÇÖZÜLÜŞ
   • Okullara Din Dersleri Giriyor
   • "Aydın Din Adamı" Safsatasının Eseri: İmam Hatip Okulları
   • Bir Çözülüş Süreci
   • Din, Siyaset ve Ticaret
   • Türban Neyi Anlatıyor?
7. LAİKLİĞİN GÜVENCESİ HALK EĞİTİMİNDEDİR
   • Ülkemizde Halkımız Nasıl Bir Eğitimden Geçiyor?
   • Halk Eğitiminin Dünü ve Bugünü
   • Televizyon ve Eğitim
   • Halk Eğitiminde Bir Kırılmanın Öyküsü
   • AKP'nin Dinci Kimliği
8. TARİKATLAR VE CEMAATLAR
   • İslam Dünyasında Tarikatlar
   • Türkiye'den Eski ve Yeni Örnekler
   • Ve Terör
   • Türkiye'de Tarikatlar Oligarşisi
   • Alevilik ve Bektaşilik
9. LAİKLİK VE ULUSLARARASI GELİŞMELER
   • Büyük Ortadoğu Projesi
   • Lozan, İkinci Sevr ve "Ekümenlik"
   • "Medeniyetler İttifakı" Nedir?
10. LAİK DÜŞÜNCENİN FELSEFİ TEMELLERİ
    • Locke, Voltaire ve Rousseau
    • Masonluğun Doğuşundan İlerleme Umuduna
    • Devrimlerden Çağdaşlığa Geçerken Laiklik
    • Batı'nın Egemenliğine Direnişler
    • Yüzyılın Eşiğinde Laiklik
11. BİTİRİRKEN : "LAİK BARIŞ"IN DOSTLARI VE DÜŞMANLARI
12. GENEL KAYNAKÇA
13. KİŞİLER VE KAVRAMLAR DİZİNİ

ÖNSÖZ
Laiklik, yaygın bir söyleyişle, din ile devlet ve dünya işlerinin birbirinden ayrılması; bir başka deyişle, devlet ve kamu etkinliği alanının din alanındaki kuruluşların yetkesinden bağımsız kılınması, birbirine karışmamaları anlamınadır. Türkçeye Fransızcadan aktarılan "laik" teriminin, Yunancadaki laikos ve Latincedeki laicus kelimelerinin kökünü oluşturan laos'tan (Yunancada "halk") türetildiği de gösteriyor ki, eski çağlardan bu yana, dinin dışında bir alan olagelmiştir. Ancak, din alanı ile dünya ve kamu işleri alanının birbirinden ayrılmasının bir devlet anlayışına dönüşmesi, modern çağın bir ürünüdür ve kişileri de yakından ilgilendirir: Laik devlette, bireyler dinsel inanç ya da inançsızlıktan, din buyruklarını yerine getirip getirmemekten dolayı kınanmazlar, ayrımcılık görmezler; serbestçe ibadet ederler ya da ibadete zorlanmazlar. İbadet özgürlüklerinin çerçevesi de kamu düzeni anlayışıyla çizilmiştir.
Batı'da, önce Fransa'da yeşeren ve oradan yayılan laiklik, Rönesans ve Aydınlanma Çağı'nın bir ürünüdür; ve özellikle Katolik Kilisesi'nin merkezî ve baskıcı yapısına karşı duyulan tepkiden doğdu. Gelişmelerin duraklarında, Akılcılığın ardından Siyasal liberalizm ve Pozitivizm de laikliği savundular.
Ancak, şu da önemli: Bu fikrî kaynaklardan beslenen laikliğin sınıfsal bir anlamı da vardı; laiklik, feodal-aristokratik toplum ve siyaset anlayışına karşı çıkarak iktidara yürüyen burjuvazinin ideolojik, siyasal ve kültürel özlemlerini dile getiriyordu. Özellikle tanrısal egemenlik anlayışına dayalı mutlak monarşilere karşı çıkan ve kapitalist değerlerin yaygınlaşmasında somut çıkarları olan bu orta sınıflar, egemenliğin kaynağının ve kullanılışının dünyevileştirilmesi (milli egemenlik ilkesi) ve toplumdaki değer yargılarının dinsel temellerinden uzaklaştırılarak laikleştirilmesi sürecini başlattı. Laiklik ilkesine yöneliş özellikle Fransa'da (1793) militan bir nitelik kazandı; İspanya (1868-1876), Portekiz (1908-1917), Fransa etkisindeki Meksika (XIX. yüzyıl) ile cumhuriyetçi rejimlerde -oldukça köklü değişmelerle- hayata geçirildi.
Çağımızdaki liberal devletler, bazen anayasalarında açıkça belirtmiş olmasa da, laik niteliktedir.
Türkiye'de laiklik, çok daha başka özellikleriyle önemlidir: Halifelikle sultanlığı birleştiren teokratik Osmanlı monarşisi, Tanzimat'tan başlayarak Batı etkisinde attığı bütün adımlara karşın, çökmesine değin dinle iç içe devlet olma niteliğini sürdürdü. Ne var ki, Türkiye'de ulusal devlet ve cumhuriyet dönemindeki laik atılımlar, eskileri çok aşan bir sıçrayışa dönüştü. Sonuçta, bir "laik devrim" ortaya çıktı.
Ve Türkiye'de laiklik, klasik Batı örneğinden ayrılan önemli özelliklere büründü.
Batı'da Sanayi Devrimi, kentleşme ve burjuvazinin yükselişi gibi olgularla birlikte yürüyen laikliğin, az gelişmiş bir tarım toplumunda kökleşebilmesinde büyük zorluklar vardı; bu hep hissedildi.
Çok partili yaşama geçildiğinde de, laiklik uygulamasında yeni verilerle karşılaşıldı: Siyasal alandaki liberalleşmenin yol açtığı esnekliklerin yanında, genel oy mekanizması da dinin siyasal alana geri dönmesine ve siyasal amaçlarla kullanılmasına yol açtı. 1950'lerle beraber laiklikten verilen ödünlere, 1961 Anayasası dürüstçe karşı çıktı. 1982 Anayasası, sözde birtakım önlemler alırken barikatları da yıkmış oldu ve gerici akımlara meydanı açtı. Özellikle AKP olayı, başlı başına bir olaydır.
Türkiye, İslam dünyasında başta laikliğiyle tek ve örnekti; bugün de öyledir. Ancak, onu laiklik düşmanlarından kurtarmak gibi bir görev de vardır.
Strasbourg, 2 Şubat 2008
Server Tanilli

SERVER TANİLLİ
DİN VE POLİTİKA
"Laik Banş"ın Dostları ve Düşmanları

Laiklik, yaygın bir söyleyişle, din alanı ile dünya ve kamu işlerinin birbirinden ayrılması. Bu devlet anlayışı, modern çağın bir ürünüdür ve kişileri de yakından ilgilendirir: Laik devlette, bireyler, dinsel inanç ve inançsızlıktan, din buyruklarını yerine getirip getirmemekten dolayı kınanmazlar, ayrımcılık görmezler.
Batı'da önce Fransa'da yeşermiş ve oradan yayılmış olan bu ilke evrenseldir ve çağdaş olmakla eşanlamlıdır.
Türkiye bu çığıra, XX. yüzyılın başlarında katıldı: 1923 Devrimi'ni yapanlar, bağımsızlığın yanı sıra, devleti bir "laik ve demokratik cumhuriyet" ilkesine göre yeniden kurarken, kültüre ve topluma da çağdaş bir içerik kazandırdılar. Türkiye, bu çehresiyle, bütün Müslüman dünyada tektir ve örnektir.
Ne var ki, ilke, dinci ve islamcı saldırılarla karşı karşıyadır. Laiklik yıkılırsa demokrasi de yıkılır. Böylece devleti, başta laiklik düşmanlarından kurtarmak gibi bir görev de vardır...